قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، سرآغاز یک حرکت بنیادین در تاریخ معاصر ایران است. این واقعه، نه تنها یک اعتراض خیابانی، بلکه طلوع اندیشهای نو در سپهر سیاسی ایران بود که به رهبری امام خمینی (ره) شکل گرفت. بسیاری از مورخان، قیام ۱۵ خرداد را «مبدا نهضت اسلامی» میدانند؛ روزی که پیوند عمیق میان مردم و مرجعیت دینی، مسیر تاریخ ایران را برای همیشه تغییر داد.
بسترهای تاریخی قیام ۱۵ خرداد
برای درک چرایی این قیام، باید به فضای خفقانآلود اوایل دهه ۴۰ شمسی نگاه کرد. محمدرضا پهلوی در راستای اجرای سیاستهای «انقلاب سفید» و تحت فشار قدرتهای خارجی، اقداماتی را آغاز کرد که با ارزشهای مذهبی مردم و استقلال کشور در تضاد بود.
مهمترین دلایل نارضایتی مردم عبارت بودند از:
- اصلاحات ارضی و پیامدهای اقتصادی: که منجر به مهاجرت روستاییان و تضعیف کشاورزی سنتی شد.
- کاپیتولاسیون و اعطای مصونیت قضایی به مستشاران آمریکایی.
- سیاستهای ضدمذهبی رژیم: که با مخالفت صریح روحانیون و در رأس آنها امام خمینی (ره) مواجه شد.
بازداشت امام خمینی (ره)؛ جرقه انفجار
در عاشورای سال ۱۳۴۲، امام خمینی (ره) در مدرسه فیضیه قم سخنرانی تاریخی و تندی علیه شخص شاه و دخالتهای اسرائیل و آمریکا ایراد کردند. در پی این روشنگریها، رژیم پهلوی در نیمهشب ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، ایشان را در قم دستگیر و به تهران منتقل کرد.
خبر دستگیری امام خمینی (ره) بهسرعت در شهر قم و سپس تهران و سایر شهرها پیچید. مردم به نشانه اعتراض به خیابانها آمدند و اینگونه بود که قیام خونین ۱۵ خرداد متولد شد.
سرکوب خونین؛ چه اتفاقی در ۱۵ خرداد افتاد؟
رژیم پهلوی برای خاموش کردن صدای معترضان، دستور سرکوب شدید صادر کرد. در تهران، قم و برخی شهرهای دیگر، نیروهای نظامی با تانک و مسلسل به استقبال مردم رفتند. طبق اسناد تاریخی معتبر، در این روز تعداد زیادی از مردم بیگناه به شهادت رسیدند. اگرچه آمار دقیقی از شهدا به دلیل پنهانکاری رژیم وجود ندارد، اما منابع معتبر از شهادت صدها تن و مجروحیت هزاران نفر در این روز خبر میدهند.
چرا ۱۵ خرداد مبدأ انقلاب است؟
امام خمینی (ره) در خصوص این روز فرمودند: «۱۵ خرداد برای همیشه در تاریخ باقی ماند و روزی است که ملت ما را از قید اسارت استعمار و استبداد آزاد کرد.»
دلایل ماندگاری این روز عبارت است از:
- پایان یافتن فضای سکوت: مردم نشان دادند که دیگر به سیاستهای استبدادی تن نمیدهند.
- شکلگیری رهبری واحد: جایگاه امام خمینی (ره) بهعنوان تنها رهبر مردمی تثبیت شد.
- تغییر ماهیت مبارزه: مبارزات از حالت صنفی و حزبی به یک جریان فراگیر دینی و اجتماعی تبدیل شد.
بازتابهای قیام در منابع تاریخی
بسیاری از پژوهشگران غربی و تاریخنگاران انقلاب، از قیام ۱۵ خرداد بهعنوان “نقطه شروع شکستناپذیر” یاد میکنند. اسناد ساواک و گزارشهای روزنامههای آن زمان، گویای وحشت رژیم از نفوذ روحانیت و آگاهی سیاسی تودههای مردم است. این قیام ثابت کرد که دین، نیروی محرکه اصلی تغییرات اجتماعی در ایران است.
قیام خونین ۱۵ خرداد، درسِ پایداری در برابر ظلم و آگاهی در برابر استعمار است. هر ساله در این روز، ملت ایران یاد و خاطره شهدای این نهضت را گرامی میدارد تا راه و منش آزادیخواهی و استقلالطلبی برای نسلهای آینده بازخوانی شود. ۱۵ خرداد گواهی است بر اینکه خون، همواره بر شمشیر پیروز است.
